काठमाडौँ महानगरभित्र डुबानको उच्च जोखिम: १२८ ‘हटस्पट’ र ८ हजार परिवारको सुरक्षामा चुनौती
काठमाडौँ , जेठ ३० गते
मनसुनको आगमनसँगै काठमाडौँ महानगरपालिकाले सम्भावित बाढी र डुबानको जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै ‘मनसुन पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य योजना’ स्वीकृत गरेको छ। महानगरपालिकाले पहिचान गरेका १२८ वटा जोखिमपूर्ण स्थानहरूमा यस वर्षको वर्षाले ठूलो क्षति पुर्याउन सक्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। महानगरको पछिल्लो तथ्याङ्कअनुसार यी क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्ने करिब ८ हजार ११५ परिवार प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुने जोखिममा रहेका छन्। विगतका वर्षहरूमा सामान्य वर्षामा पनि सहरका मुख्य व्यापारिक तथा आवासीय क्षेत्रहरू जलमग्न हुने समस्या दोहोरिएपछि यस पटक महानगरले प्रतिकार्य योजनालाई थप कडाइका साथ कार्यान्वयनमा ल्याएको हो।
जोखिमको नक्साङ्कन र प्रभावित जनसङ्ख्या
महानगरपालिकाको विपद् व्यवस्थापन समितिले गरेको प्राविधिक अध्ययनअनुसार काठमाडौँका ३२ वटै वडाका विभिन्न क्षेत्रहरू डुबानको उच्च जोखिममा छन्। नदी किनारका बस्तीहरू मात्र नभई ढल प्रणालीको उचित निकास नभएका भित्री सहरी क्षेत्रहरू पनि यो सूचीमा परेका छन्। ८ हजारभन्दा बढी परिवार जोखिममा पर्नुले सहरको पूर्वाधार र ढल व्यवस्थापनमा रहेको गम्भीर त्रुटिलाई उजागर गरेको छ। विशेष गरी सामाखुसी, पुतलीसडक, कपन, र बल्खु क्षेत्रका बासिन्दाहरूले हरेक वर्ष व्यहोर्दै आएको सास्ती यस वर्ष पनि दोहोरिने चिन्ता बढेको छ।
प्रतिकार्य रणनीति: जनशक्ति र प्राविधिक परिचालन
डुबानको समस्या न्यूनीकरणका लागि महानगरपालिकाले अहिले ‘एक्सन ओरिएन्टेड’ कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ। नदी तथा खोलाहरूको सतह सफा गर्ने, ढल प्रणालीमा आएका अवरोध हटाउने र सतह ढलको प्रवाहलाई नियमित बनाउने कार्यलाई तीव्रता दिइएको छ।
महानगरका अनुसार हाल दैनिक ३० जनाको विशेष जनशक्ति टोलीले सहरका विभिन्न स्थानमा रहेका स्ल्याब, ह्युम पाइप, क्याचपिट र म्यानहोलहरू खोल्ने काम गरिरहेका छन्। ढलमा जम्मा भएको फोहोर र माटोका कारण पानीको बहाव रोकिएर सडकमा पानी आउने समस्यालाई समाधान गर्नु यस अभियानको मुख्य उद्देश्य हो। मेलम्ची खानेपानी आयोजना र अन्य निर्माण कार्यका कारण खनिएका सडकहरूमा जम्मा भएका गेग्रानहरूले ढल निकासमा थप अवरोध पुर्याइरहेको प्राविधिकहरूको ठहर छ।
संरचनागत चुनौती र दिगो समाधानको खोजी
काठमाडौँको डुबान समस्या केवल वर्षाको मात्रामा मात्र निर्भर छैन। नदी किनारका क्षेत्रहरूमा भएको अतिक्रमण र खोलामाथि स्ल्याब राखेर बनाइएका संरचनाहरूले पानीको प्राकृतिक बहावलाई रोकेका छन्। महानगरपालिकाले टुकुचा, सामाखुसी र रुद्रमती जस्ता खोलाहरूको प्राकृतिक स्वरूप फर्काउन सुरु गरेको अभियानलाई यसै रणनीतिको एक हिस्सा मानिएको छ।
महानगरपालिकाका अधिकारीहरूका अनुसार ढल र सतहको पानीको प्रवाहलाई छुट्टाछुट्टै व्यवस्थापन नगरेसम्म डुबानको दीर्घकालीन समाधान सम्भव छैन। हाल प्रयोग भइरहेको पुरानो ढल प्रणालीले बढ्दो सहरी घनत्व र जलवायु परिवर्तनका कारण हुने आकस्मिक भारी वर्षालाई धान्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको छ।
निष्कर्ष
महानगरपालिकाले स्वीकृत गरेको ‘मनसुन पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य योजना’ ले तत्कालको जोखिम टार्न केही राहत दिने अपेक्षा गरिएको छ। यद्यपि, १२८ स्थानको जोखिम र ८ हजारभन्दा बढी परिवारको सुरक्षा केवल अस्थायी सरसफाइले मात्र सुनिश्चित हुन सक्दैन। ३० जना जनशक्तिले गर्ने दैनिक कार्यले ढलको अवरोध हटाउन मद्दत गरे पनि, काठमाडौँलाई ‘डुबानमुक्त सहर’ बनाउन एकीकृत ढल गुरुयोजना र नदी करिडोरको वैज्ञानिक व्यवस्थापन अनिवार्य देखिन्छ। मनसुन सुरु भइसकेको अवस्थामा महानगरको यो सक्रियता कति प्रभावकारी हुन्छ, त्यो भने आगामी केही साताको वर्षाले नै स्पष्ट पार्नेछ।स्रोत :काठमाडौँ महानगरपालिका
